Van eengezinswoning
naar eiland­leven.

• Jij (39): E31C — Child of an Indonesian Citizen, permanent verblijf zonder einddatum
• Partner (35): E31B — Spouse of Permanent Stay Permit Holder, permanent verblijf
• Kinderen (4, 2, 1): E31E — Minor Child Joining Parents, via gezinshereniging
• Geen inkomenseis — wel leefgeld-bewijs: bankafschriften 3 maanden, min. USD 2.000. MERP elke 5 jaar verlengen.
• E31C staat werkgerelateerde activiteiten officieel toe, mits gemeld bij Immigratie — gunstig voor remote werk
• Aanvraag online via evisa.imigrasi.go.id · verwerking ±5 werkdagen na betaling · ITAP binnen 24 uur na aankomst
• Zware GCI-eisen (investeringsgarantie tot USD 25.000, inkomenseis USD 1.500/mnd) gelden alléén voor ex-WNI-categorieën (E32) — niet voor jullie

Leges — onderzocht en bevestigd (juli 2026)

• GCI-leges: Rp 34,8 mln (±€1.800) p.p. — alles-in-één: visum + ITAP + onbeperkte verlenging + re-entry. Staat níet op de officiële tarievenpagina; het bedrag in de e-visa portal is het eindantwoord.
• E31E kinderen: Rp 6 mln (1 jr, ±€310) of Rp 8,5 mln (2 jr, ±€440) p.p., later om te zetten naar ITAP

Huisverkoop

• Hypotheekvoorwaarden checken op boeterente bij verkoop (meestal n.v.t.)
• Makelaar selecteren, vraagprijs ±€550.000
• Rekensom: €550.000 − €165.000 restschuld (hypotheek €125.000 + verbouwingslening €40.000) − verkoopkosten = netto ±€377.000-€385.000

Gezinsbudget Bali (per maand)

• Leefkosten gezin: €2.000-€3.500 (wonen, eten, vervoer, hulp)
• Zorgverzekering 5 personen: €400-€650 (middenklasse) tot €650-€1.100 (premium)
• Onderwijs — gekozen: jaar 1-3 homeschooling/hybride ±€2.000-€6.000 p/j; herijking jaar 3
• Visumleges eenmalig: ±€2.200 (route B) tot ±€4.900 (route A) + €0-€1.000 hulpbudget

Vermogensplan overwaarde (±€380.000, indicatief)

• Buffer 12 maanden + calamiteiten: ±€50.000, direct opneembaar
• Woondoel (leasehold + evt. bouw, pas ná herijkmoment jaar 3): €150.000-€220.000 op deposito — keert bij terugkeer vrij voor het NL-huis
• Onderwijsfonds kinderen: €40.000-€60.000 defensief
• Huisfonds NL (hoogste doel: koophuis in Nederland): €100.000 in trap-opzet — zie apart beleggingsplan
• Broker regelen vóór uitschrijving: Interactive Brokers accepteert Indonesische residents; NL/EU-brokers vaak niet — vooraf openen en overzetten
• Fiscaal: box 3 vervalt na uitschrijving; Indonesië belast rendement als wereldinkomen (tot 35%); buy-and-hold beperkt jaarlijkse heffing
• Samenhang: goedkoper wonen + homeschooling = groter belegd vermogen; premium villa + Green School = interen op hoofdsom

Fiscalist inschakelen — vóór verkoop en vóór uitschrijving

• Fiscalist met emigratie-ervaring zoeken
• Doorrekenen: timing uitschrijving vs. huisverkoop (box 3-peildatum 1 januari!)
• Conserverende aanslag pensioen/lijfrente in kaart brengen
• Belastingverdrag NL-Indonesië: VOF-winst, pensioen, AOW
• Kinderbijslag en kindgebonden budget stoppen — meenemen in budget

VOF aanhouden in NL — medevennoot blijft

• VOF-contract herzien: taakverdeling, winstverdeling, tekenbevoegdheid — dagelijkse leiding aantoonbaar bij medevennoot in NL
• Vaste-inrichtingsrisico laten beoordelen; géén contracten sluiten namens de VOF vanuit Indonesië
• Lokale-klantenregel: jij doet alleen voorbereidende acquisitie; offerte, tekenen en facturatie via NL. Structureel lokaal (>±10% of >2-3 opdrachten p/j)? Dan formele route: lokale PT + RPTKA — vooraf beslissen, nooit onder klantdruk
• Verlies zelfstandigenaftrek/urencriterium doorrekenen · zakelijkheid winstverdeling toetsen
• KVK-adres wijzigen · zakelijke bank informeren · machtigingen medevennoot regelen
• Hoofdelijke aansprakelijkheid bespreken — overweeg op termijn BV · BTW blijft NL-plichtig
• Jaarlijks twee aangiftes: NL (buitenlands belastingplichtig) + Indonesië (SPT, wereldinkomen met verrekening)

Inkomensscenario's & runway

• Scenario A — VOF loopt door (basis): winstaandeel VOF, remote; jaarlijks houdbaarheid evalueren
• Scenario B — VOF stopt (nu al voorbereiden): inkomensladder op tijd-tot-eerste-euro: 1) eigen vak freelance voor NL/EU-klanten (weken) · 2) partner-inkomen (weken-maanden) · 3) klein eigen concept, <€5.000 (1-3 mnd) · 4) fysieke zaak (12+ mnd, alleen na validatie)

• Vóór vertrek: 2-3 klantcontracten op eigen naam veiligstellen óf vertrekregeling met medevennoot vastleggen

Ondernemen op Bali (jaar 2+)

• Structuren: PT PMA (Rp 2,5 mld kapitaal — alleen bij serieuze schaal) of lokale PT via moeder (WNI) — juridisch háár bedrijf, notarieel vastleggen, erfeniskwestie regelen
• Optie 1 — NL-snacks: eerst marktvalidatie (<€5.000, expat-markets); lokaal produceren; niet-halal mag met labeling; opschaling kiosk €15.000-€40.000 alleen na bewezen vraag
• Optie 2 — Verhuur/Airbnb: handhaving 2026 streng (NIB-plicht, boetes, sloop); Pondok Wisata alleen via moeder (tot 5 kamers); toeristische zonering + PBG + SLF vereist; pas na jaar 1

• Vraag consultant: dekt E31C meewerken in familiebedrijf, of is RPTKA nodig?

Onderwijs: gekozen pad — 3 jaar homeschooling/hybride

• Oudste (4 → 7): jaar 1 preschool/learning hub (bijv. Jungle Hub, Ubud) 3-5 dagdelen p/w; vanaf ±6 jaar Wereldschool-materiaal (lezen/rekenen NL) naast de hub
• Middelste (2 → 5): playgroup/hub vanaf ±3 jaar · Jongste (1 → 4): thuis + playgroup vanaf ±3 jaar
• Taakverdeling ouders vastleggen (i.c.m. remote werk); evt. tutor aan huis ±€5-€15/uur
• NTC-Nederlands + jaarlijkse Cito-momenten via Wereldschool — terugkeeroptie NL blijft open
• Kosten jaar 1-3: ±€2.000-€6.000 p/j totaal · besparing t.o.v. internationale school: €25.000-€40.000 p/j
• Keerzijde: 15-25 uur ouderbegeleiding p/w zodra meerdere kinderen leren

Verkenningsreis-checklist

• 1-2 maanden met het hele gezin, buiten vakantiemodus wonen
• Locaties testen: Sanur/Ubud (rustig, gezinsvriendelijk) · Canggu (internationaal, beste internet) · Uluwatu (surf) · Tabanan/Noord (goedkoop, authentiek)
• Learning hubs, co-ops en preschools bezoeken (o.a. Jungle Hub) + homeschool-gezinnen ontmoeten; ter oriëntatie 1-2 scholen bekijken
• Internetkwaliteit per locatie checken (glasvezel; Starlink als backup)
• Huurmarkt verkennen (jaarhuur!) — gezinsgeschikt: omheind, zwembadveiligheid
• Klinieken met kinderafdeling bekijken (BIMC, Siloam) + kinderarts zoeken
• Kennismaken met expat-gezinnen en dienstverleners (nanny/hulp is betaalbaar)

Wonen & administratie

• Huis verkopen en overdragen, hypotheek + verbouwingslening aflossen bij notaris
• Uitschrijven BRP: hele gezin (uiterlijk 5 dagen voor vertrek) — vóór 1 januari = heel box 3-jaar bespaard
• M-formulier (emigratie-aangifte) Belastingdienst in jaar van vertrek
• Alle toeslagen stopzetten: zorgtoeslag, kinderbijslag (SVB), kindgebonden budget, kinderopvangtoeslag
• Kinderopvang/peuterspeelzaal opzeggen
• Correspondentieadres regelen: c/o bij familie óf postscanservice (±€10-€25 p/m); zakelijke post via VOF-adres. Nooit ingeschreven blijven op familieadres (schijninschrijving = fiscale emigratie niet rond)
• DigiD-app activeren · MijnOverheid/Berichtenbox vangt de meeste instanties digitaal af
• Kiezersregistratie buitenland (als je wilt blijven stemmen)
• NL 06-nummer behouden: omzetten naar sim-only/prepaid als tweede eSIM (sms-ontvanger); 2FA overal migreren naar authenticator-apps

Zorg & verzekeringen gezin

• Internationale zorgverzekering 5 personen vóór uitschrijving — NL-polis vervalt automatisch. Minimaal middenklasse (William Russell, IMG, April: €400-€650 p/m) of premium (Cigna, Allianz: €650-€1.100 p/m)
• Vereisten polis: poliklinische dekking kinderen, vaccinaties, evacuatie Singapore, direct billing BIMC/Siloam — offertes via broker (Pacific Prime) bij 3-4 aanbieders
• Vaccinaties: GGD-dossier opvragen; hepatitis A, tyfus; Japanse encefalitis en rabiës-pre-expositie bespreken (jonge kinderen + straathonden)
• Medische dossiers gezin (huisarts, tandarts, consultatiebureau) digitaal meenemen
• AOW: vrijwillige voortzetting SVB afwegen (binnen 1 jaar aanvragen) — bij terugkeerplan na 3 jaar vrijwel zeker de moeite
• Pensioenfonds informeren over emigratie
• Overlijdensrisicoverzekering (extra belangrijk met 3 kinderen) + inboedel/aansprakelijkheid internationaal

Bank & praktisch

• Bank informeren; beleid niet-ingezetenen checken; min. één EU-rekening aanhouden · Wise/Revolut openen
• Interactive Brokers openen en portefeuille overzetten vóór adreswijziging/uitschrijving
• Apple/Google developer-accounts: rond emigratie omzetten (adres, W-8BEN naar Indonesië, EU trader-adres = postscanadres)
• Internationaal rijbewijs (ANWB) · auto verkopen · abonnementen en polissen opzeggen · apostilles diploma's/aktes · huisdieren: strenge rabiësregels, vroeg uitzoeken

• Huren tot herijkmoment jaar 3 (jaarcontracten); woning checken op kindveiligheid (zwembadhek!)
• Adresregistratie hele gezin bij immigratie op woonadres
• Bankrekening openen (kan met ITAP)
• NPWP aanvragen — na 183 dagen fiscaal inwoner; remote werk melden bij Immigratie (E31C)
• Eerste SPT-aangifte: volledig vermogen in de activa-opgave (daftar harta) — de nulmeting; CRS-formulieren bij banken/broker invullen
• Preschool/hub regelen voor de oudste (definitief inschrijven kan vaak pas met adres)
• Kinderarts kiezen + kennismaking; vaccinatieschema aansluiten op NL-schema
• Simkaart (Telkomsel) + internet thuis regelen
• Lokaal rijbewijs (SIM) aanvragen; tot die tijd internationaal rijbewijs
• Vervoer: met 3 kleine kinderen eerder auto (+ evt. driver) dan scooter; kinderzitjes uit NL meenemen
• Eventueel nanny/huishoudelijke hulp regelen · kennismaken met de banjar
• Aanmelden bij informatieservice Nederlandse ambassade Jakarta
• Werkritme: tijdverschil 6-7 uur (Bali loopt voor) — ochtend gezinstijd, middag/avond overlap NL-kantooruren

Referentie: Hak Pakai-kader

• Kooptitel op eigen naam met KITAS/KITAP: Hak Pakai, 30+20+30 = 80 jaar
• Minimumprijs (Kepmen ATR/BPN 1241/2022): huis Bali ±Rp 5 mld (±€260.000), appartement ±Rp 2 mld (±€105.000)
• Max 1 woning p.p. · eigen bewoning (geen verhuur) · bestaande woning, geen kale grond · perceel max 2.000 m² · titel gekoppeld aan verblijfsstatus
• Conclusie: boven woondoel-budget — pas relevant bij definitief blijven én ±€260.000+ willen vastzetten

Leasehold-checklist · due diligence

• Onafhankelijke notaris/PPAT — nooit die van de verkoper
• BPN-certificaatcheck: verhuurder is Hak Milik-eigenaar; geen hypotheek/beslag/familieconflict; alle erfgenamen tekenen mee
• Zonering (ITR-kaart) checken; verhuuroptie openhouden = toeristische zone
• Toegangsweg juridisch geregeld (erfdienstbaarheid), niet gedoogd

Leasehold-checklist · contractclausules

• Verlengingsoptie mét prijsformule — "recht op verlenging" zonder prijs is waardeloos
• Overdraagbaarheid: lease verkoopbaar zonder (onredelijk te weigeren) toestemming
• Bouw-/verbouwrecht + regeling opstallen bij einde lease
• Commercieel gebruik/onderverhuur toegestaan (optie voor later)
• Lease bindend voor erfgenamen bij overlijden eigenaar
• Notariële akte (Indonesisch + beëdigde vertaling) én registratie op het certificaat bij het BPN

Leasehold-checklist · onderhandelen & betalen

• Vergelijken op prijs per are per jaar; moeder laat mee-onderhandelen (lokale prijs vs. bule-prijs)
• Looptijd 25-30 jaar; bij onzekere horizon 10-15 jaar met sterke verlengoptie
• Nooit betalen vóór notariële overdracht; aanbetaling max 10% in notarieel depot; nooit via tussenpersoon

Doorlopend

• Onderwijs-herijkmoment jaar 3 (oudste ±7): doorgaan, school of terugkeer; jaar 2 al oriënteren op wachtlijsten; Nederlands bijhouden (Wereldschool + Cito)
• Fiscale structuur jaarlijks checken (NL + Indonesië) · IFC/KEK-triggers monitoren (zie apart onderzoek)
• MERP-verlenging elke 5 jaar agenderen (5 personen)
• Testament en voogdijregeling toetsen op NL-Indonesië-situatie · evalueren of VOF houdbaar blijft of BV logischer wordt

1. Huwelijksakte-erkenning ouders checken bij Indonesische ambassade
2. GCI aanvragen voor het hele gezin (E31C → E31B + 3× E31E)
3. Fiscalist: VOF-structuur + emigratieberekening
4. VOF-contract aanpassen
5. Huis pas definitief verkopen als verblijfsrecht rond is
6. Gezinsverzekering + vaccinaties regelen vóór uitschrijving BRP
7. Uitschrijven en vertrekken (vóór 1 januari = box 3-jaar bespaard)
8. Huren tot herijkmoment jaar 3, dan pas langetermijnbeslissingen